Geüpdatet op 19 juli 2021

2021 jaar van het Tourbillon

Door Shana Devleschoudere
Delen op

 Het jaar 2021 markeert de 220e verjaardag van een van de grootste horlogecomplicaties aller tijden: de Tourbillon. Deze uitvinding, een voortreffelijk mechanisme met een ongeëvenaarde complexiteit, ligt aan de basis van een waar menselijk avontuur dat tot vandaag in grote mate bijdraagt aan de reputatie van zijn schepper Abraham-Louis Breguet en zijn Huis. 

 Als een expressie van hun eigen tijd, blijven technische uitvindingen zelden relevant van de ene eeuw op de andere. De ene innovatie vervangt de andere, en meegezogen in de stroom van voortdurende vooruitgang, verdwijnen ze steevast in de vergetelheid. Op een paar uitzonderingen na… 

De Tourbillon, 220 jaar geleden ontwikkeld door Abraham-Louis Breguet (1747-1823), is nog nooit zo belangrijk geweest voor de ‘haute horlogerie’ als vandaag.

Beschouwd als een van de grootste complicaties aller tijden, blijft hij floreren in het huis van Breguet, dat hem koestert. Het principe werd echter ook overgenomen door een aantal andere horlogemerken, aangezien Breguet het pas in 1801 patenteerde… en voor slechts 10 jaar! Zo kon het in de loop van de 19e eeuw ook andere ingenieurs inspireren, onder wie Bahne Bonniksen die, op basis van de waarnemingen van Breguet, de carrousel heeft uitgevonden. 

De fascinatie voor de uitvinding van Breguet komt voort uit de ontstaansgeschiedenis ervan zelf: De Tourbillon is meer dan een mechanisch kunstwerk – het is het resultaat van een nauwkeurige studie van de fysica, een menselijk avontuur en een industriële sage op zich. In 2021 wil het Huis Breguet de vindingrijkheid van zijn stichter en het avontuur van de Tourbillon herdenken door middel van verschillende evenementen en de viering van een nieuw model op 26 juni. Op deze dag in 1801 – “7 Messidor van het jaar IX” zoals het in het Frankrijk van net na de revolutie werd genoemd – werd het octrooi verkregen. 

De wetten van de fysica trotseren 

Door studie en observatie had Breguet zijn inzicht geperfectioneerd in de factoren die de precisie van een uurwerk zouden kunnen schaden, vooral dan deze die invloed hadden op het echappement. Hij was zonder twijfel de enige horlogemaker van zijn tijd die, door ervaring uit de eerste hand, de verworvenheden van de toen drie belangrijkste contemporaine horlogemakers naties had geabsorbeerd en samengevat: Zwitserland, Frankrijk en ook Engeland, dat hij verschillende keren bezocht en waar hij meer in het bijzonder tijd had doorgebracht met John Arnold. Breguet realiseerde zich dat hij niet in staat zou zijn om alle problemen in verband met de expansie van metalen en de stabiliteit van oliën in zijn eentje op te lossen en ging daarom om deze problemen heen te werken. Hij “compenseerde” de effecten van de wetten van de fysica die het binnenwerk van een horloge beïnvloeden en daarmee ook zijn regelmaat. Aangezien Breguet de wet van de zwaartekracht niet kon veranderen, koos hij ervoor de effecten ervan te “temmen”.


Brief aan de minister en dossier 

In 1801 werd Frankrijk (reeds) geregeerd door machtige, bureaucratische autoriteiten. Om zijn octrooi te verkrijgen moest Breguet zich doorheen hindernissen van het aanvraagdossier worstelen. Het bepaalde onder meer dat de documenten een illustratieve aquarelplaat moesten bevatten en een brief aan de Minister van Binnenlandse Zaken. 

‘Citoyen’ Minister 

Ik heb de eer U een proefschrift te presenteren met de beschrijving van een nieuwe uitvinding voor het gebruik met tijdmeetinstrumenten. Ik noem dit apparaat de Tourbillon Regulator […] 

Door middel van deze uitvinding heb ik met succes de anomalieën gecompenseerd die het gevolg zijn van de verschillende posities van de zwaartepunten, veroorzaakt door de beweging van de regulator. Ik ben er ook in geslaagd de wrijving te verdelen over alle gebieden van de omtrek van de draaipunten van deze regulateur en de gaten waarin deze draaipunten bewegen. Dit is op zodanige wijze gedaan dat de smering van alle scharnierende delen constant blijft ondanks de verdikking van de oliën. Tenslotte heb ik vele andere fouten geëlimineerd die afbreuk doen aan de precisie van het uurwerk […] 

Het is na rijp beraad over al deze voordelen, over de geavanceerde produktiemiddelen waarover ik beschik, en over de aanzienlijke kosten die ik heb moeten maken om mij deze middelen te verschaffen, dat ik heb besloten het recht op te eisen om de datum van uitvinding vast te stellen, en mij aldus te verzekeren van een vergoeding voor mijn opofferingen. 

Hoogachtend, 

BREGUET 

Aquarelplaat voor het patent van de Tourbillon regulateur. 

Gedateerd 1801. Nationaal Instituut voor Industriële Eigendom, Parijs.


Een snelle heropleving 

Het huis Breguet heeft de stukken van zijn stichter niet alleen met grote zorg bewaard, maar heeft ook een selectie nieuwe Tourbillon-zakhorloges gecreëerd die werden verkocht vanaf de jaren 1920 tot in de jaren 1950. Slechts een klein aantal insiders was hiervan op de hoogte. 

De revival, toen die eindelijk kwam, was even snel als onverwacht. Hoewel ontworpen voor zakhorloges, die over het algemeen rechtop werden gedragen, maakte de uitvinding van Abraham-Louis Breguet in het midden van de jaren tachtig zijn comeback, in veel kleinere kasten van polshorloges die ook veel minder gevoelig waren voor de zwaartekracht. Hoe ironisch! Sindsdien is de triomf van de Tourbillon niet meer te stuiten, en jaar na jaar wint hij terrein. Vandaag de dag ligt het belangrijkste voordeel van de Tourbillon niet meer in de toegenomen precisie. In plaats daarvan kan de verlichte amateur genieten van de schoonheid van een briljante uitvinding, van een hoofdstuk uit de menselijke geschiedenis en van de geruststellende regelmaat van een revolutionair proces (in alle betekenissen van het woord) dat 220 jaar later de menselijke geest nog steeds aanspreekt. 

200 jaar geschiedenis in beelden…