De voorbije twintig jaar onderging de kunstsector in België een grondige transformatie, gedreven door internationalisering, economische druk en veranderingen in professionele praktijken. Deze transformatie beperkt zich niet tot kunstwerken of kunstenaars: ze heeft ook een invloed op de manier waarop de betrokkenen hun werkruimten innemen, structureren en optimaliseren. Achter de kwestie van de vierkante meter gaat in feite een wereldwijde hervorming van het artistieke model schuil.
Door Edouard Cambier
In het begin van de jaren 2000 opereerden Belgische galeries nog steeds binnen een grotendeels lokaal kader. Ze waren voornamelijk gevestigd in Brussel en Antwerpen en onderhielden nauwe banden met nationale en regionale verzamelaars. Hun rol was zowel cultureel als commercieel, met een nauwe band met de kunstenaars. De galerieruimte belichaamde deze hybriditeit: een plaats voor tentoonstellen, ontmoeten en werken. Deze configuratie werd steeds complexer met de opkomst van internationale beurzen zoals Art Brussels. De integratie in wereldwijde circuits heeft voor een grotere zichtbaarheid gezorgd, maar heeft ook nieuwe beperkingen met zich meegebracht. Tussen 2010 en 2020 is de sector veel professioneler geworden, met stijgende kosten, meer concurrentie en een groeiende afhankelijkheid van internationale evenementen. Digitale technologie heeft deze trend versterkt, met de opkomst van kijkzalen en online verkoop die de grens tussen fysieke ruimte en commerciële activiteit doet vervagen. Tegen deze achtergrond is het model van de onafhankelijke galerie, met een eigen permanente ruimte, kwetsbaarder geworden. De geografische concentratie is toegenomen, terwijl kleinere structuren moeite hebben om de vaste kosten op te vangen. Het is daarom essentieel om elke vierkante meter te optimaliseren. Dit is waar gedeelde werkruimtes van pas komen. Coworking maakt het mogelijk om infrastructuur te bundelen, kosten te verlagen en te werken in een meer dynamische, collaboratieve omgeving.
Economisch hefboomeffect
Deze logica wordt versterkt door het Belgische belastingklimaat. België is volgens verschillende indicatoren een van de landen met de hoogste belastingen ter wereld. De druk op arbeid en sociale bijdragen weegt vooral zwaar op kleine structuren, die veel voorkomen in de kunstensector. In deze context is een uitgeruste, gedeelde en flexibele ruimte een pragmatisch antwoord. Coworking gaat dus verder dan een eenvoudige organisatorische keuze en wordt een economische hefboom. Dit is precies de dynamiek waar Seed Factory deel van uitmaakt. Dit samenwerkingsplatform is gevestigd in een gerenoveerde voormalige stal in de wijk Arsenal en biedt een nieuwe benadering van professionele ruimte. Op meer dan 2.000 m² delen freelancers, start-ups, KMO’s en creatieve structuren de ruimte, wat synergieën aanmoedigt. De flexibele toegang, doordeweeks of op afspraak, weerspiegelt een meer flexibele manier van werken. Ruimte is niet langer alleen een kostenpost, maar een instrument voor samenwerking en innovatie.
Binnen dit ecosysteem vinden artistieke initiatieven op natuurlijke wijze hun plaats. Het Maison de l’Image, gehost door Seed Factory, is hier een goed voorbeeld van. Het wordt gerund door vrijwilligers zonder winstoogmerk en biedt een veeleisend programma van evenementen rond beelden, grafisch ontwerp en illustratie. Het model is gebaseerd op uitnodiging, met een subjectieve maar coherente selectie. Met ongeveer honderd internationale kunstenaars en bijna zestig georganiseerde tentoonstellingen laat het zien dat een ambitieus artistiek project kan gedijen in een gedeelde ruimte.
Deze hybriditeit tussen werkplaats en tentoonstellingsruimte komt volledig tot zijn recht in projecten zoals dat gewijd aan Autoworld. Door een honderdtal illustratoren uit te nodigen om de cover van een fictief tijdschrift te ontwerpen, creëert het Maison de l’Image een dialoog tussen erfgoed, hedendaagse creatie en visuele verhalen. De geschiedenis van de auto wordt een arena voor artistieke expressie. Het succes van de preview, met bijna duizend verspreide catalogi op één avond, illustreert het vermogen van deze hybride formaten om een breder publiek te bereiken.
Achter deze initiatieven schuilt een gestructureerde visie, met name onder leiding van Edouard Cambier. Zijn achtergrond, op het kruispunt van media, marketing en evenementen, getuigt van zijn vermogen om te anticiperen op veranderingen in professionele ecosystemen. Door Seed Factory mede op te richten en deel te nemen aan projecten zoals IAB, Co.Station, BWA en Beci, heeft hij gemeenschappen van ondernemers helpen structureren rond samenwerkingsbenaderingen. Zijn toewijding aan de waarden Talent, Tolerantie en Technologie illustreert een benadering waarin ruimte een katalysator wordt voor kansen. Op deze manier gaat de kwestie van het optimaliseren van het gebruik van vierkante meters veel verder dan ruimtelijke beperkingen. Het onthult een diepgaande transformatie van de kunstsector, tussen economische druk, veranderende modellen en de opkomst van hybride formats. De ruimte is niet langer alleen een tentoonstellingsruimte, maar een punt waar disciplines, beroepen en publiek samenkomen. In een onzekere omgeving wordt het vermogen om het gebruik van ruimtes te bundelen en opnieuw uit te vinden een belangrijke factor voor de veerkracht en ontwikkeling van de sector als geheel.