In België krijgt één vrouw op acht de diagnose borstkanker. Elk jaar zijn er 11.000 nieuwe gevallen en 2.000 sterfgevallen. Gelukkig is borstkanker ook een van de best behandelde kankers. Dit hebben we te danken aan grote specialisten zoals Martine Piccart, wetenschappelijk directeur van het Instituut Bordet, medeoprichtster van het grootste internationale onderzoeksnetwerk op dit gebied, een leidend licht dat haar leven heeft gewijd zodat anderen het hunne kunnen leven. Ons bewonderend eerbetoon, mevrouw.
Reuzenstappen
Het is de meest gediagnosticeerde vorm van kanker bij vrouwen in België, maar ook een van de bekendste, meest gedetecteerde en met de beste algemene prognose, met tot 90% overleving na vijf jaar, afhankelijk van hoe agressief het is. Maar dit is niet altijd het geval geweest. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is in landen met een hoog inkomen, zoals het onze, het leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfer voor borstkanker tussen 1980 en 2020 met 40% gedaald. Tegelijkertijd is het aantal geregistreerde gevallen meer dan verdubbeld, omdat de bevolking groeit en vergrijst, omdat de milieucontext en de levensomstandigheden veranderen, omdat systematische screening de statistieken opblaast maar ook vroegtijdige opsporing mogelijk maakt, wat de meest effectieve manier blijft om de ziekte in alle leeftijdsgroepen te bestrijden. En zoals we zojuist hebben gezien, heeft de behandeling enorme vooruitgang geboekt en zal dat blijven doen, ook al zouden we allemaal willen dat het sneller ging. Martine Piccart eerst.
“Sommige kankers blijven duivels
“Jarenlang leek de diagnose borstkanker een doodvonnis”, zegt ze. “De afgelopen twintig jaar is er opmerkelijke vooruitgang geboekt en de wetenschap heeft ons in staat gesteld om een beter inzicht te krijgen in de biologie van tumoren, maar ook om diagnostische hulpmiddelen te verfijnen en behandelingen te diversifiëren, waardoor de weg is vrijgemaakt voor doelgerichte therapieën en gepersonaliseerde geneeskunde. Er zijn verschillende soorten borstkanker, elk meer of minder agressief, met verschillend gedrag. Sommige blijven duivels, met uitzaaiingen en recidieven die we nog steeds niet begrijpen. De ziekte eist nog steeds haar tol en als we bedenken dat het een kanker is die genezen kan worden, nemen de donaties af, terwijl ze juist levens redden door onderzoek te financieren naar meer individuele problemen die minder interessant zijn voor farmaceutische bedrijven”. Martine Piccart heeft getracht samen te werken met farmaceutische bedrijven en tegelijkertijd hun respect te verdienen en de controle te behouden over haar onderzoek, dat karakter vereist. “Sommige resultaten zijn indrukwekkend, maar de behoefte van de industrie aan controle is nog toegenomen door de steeds toenemende concurrentie tussen bedrijven en het is moeilijk om een ideaal model tussen de academische en industriële wereld te promoten.
“Ik heb geprofiteerd van mijn eigen onderzoek”.
Bovenaan de lijst van ‘gewone’ successen staat de ontwikkeling door Roche van Herceptin of trastuzumab, in combinatie met een tweede antilichaam, pertuzumab, dat een antenne kan blokkeren die verantwoordelijk is voor de snelle groei van één op de vijf borstkankers met een slechte prognose. Het risico op herhaling werd gehalveerd. In haar onderzoek en onderhandelingen heeft de Brusselse oncoloog een groot voordeel in BIG (Breast International Group), dat ze bijna 25 jaar geleden mede oprichtte en dat meer dan vijftig verschillende onderzoeksgroepen samenbrengt in het grootste internationale netwerk in zijn soort. “We vertegenwoordigen 3.000 ziekenhuizen en ongeveer 10.000 onderzoekers op vijf continenten”, vat ze samen. “Ik was gefrustreerd door de versnippering van klinische onderzoeken in Europa en door de omvang ervan in de Verenigde Staten. Tijdens mijn studie kreeg mijn moeder de diagnose borstkanker, wat voor mij een enorme motivatie was om me te specialiseren in vrouwenkanker. Ik realiseerde me al snel dat ze nooit twaalf maanden chemotherapie had moeten ondergaan, zoals toen het geval was, omdat grootschalige studies al snel aantoonden dat er geen voordeel was in vergelijking met vijf maanden. Om de familieparagraaf af te sluiten: ik had zelf borstkanker, wat te verwachten was gezien mijn achtergrond, en ik hoefde geen chemo te krijgen omdat ik profiteerde van mijn eigen onderzoek, namelijk de Mammaprint-test die ik gedurende vijftien jaar heb helpen ontwikkelen”.
“Fondsenwerving is ook mijn rol”.
Het BIG-netwerk heeft talrijke resultaten geboekt, waardoor niet alleen de behandeling van patiënten is verbeterd, maar ook hun levenskwaliteit. Zo bleek bijvoorbeeld uit een studie dat vrouwen in de vruchtbare leeftijd met hormoonafhankelijke borstkanker die in een vroeg stadium werden ontdekt, hun behandeling tijdelijk, gedurende twee jaar, konden onderbreken om zwanger te worden. Sommige borstkankers zijn echter bijzonder agressief en er moeten nog steeds studies worden uitgevoerd om ze beter te begrijpen en te behandelen, wat veel geld kost, en Martine Piccart is hier ook bij betrokken. “Niemand kan ontkennen dat de inspanningen van de farmaceutische industrie hebben geleid tot grote vooruitgang in de behandeling van kankers in het algemeen”, zegt ze. “Maar sommige vragen die absoluut essentieel zijn voor patiënten zullen nooit beantwoord kunnen worden door een systeem dat alleen in handen is van de industrie. BIG bestaat ook om kwesties aan te pakken die niets te maken hebben met een nieuw medicijn, maar die wel van cruciaal belang zijn om nieuwe behandelingsmogelijkheden te openen. We moeten dus vechten om de ontbrekende miljoenen te vinden, en fondsen werven voor onderzoek is ook mijn rol.
“Ongelooflijke lessen in leven en moed
Als dochter van een Luikse gynaecoloog en een Nederlandstalige lerares en getrouwd met een orthopedisch chirurg, begon Martine Piccart haar studie geneeskunde en vervolgens borstoncologie “in opstand te komen door het aantal belangrijke vragen die onbeantwoord bleven voor vrouwen”. Het Instituut Bordet werd haar tweede (sommigen zeggen haar eerste) thuis, nadat ze haar specialisatie had voltooid in het New York University Hospital tijdens de traumatische AIDS-jaren. Ze was wereldberoemd en werd als eerste vrouw verkozen tot voorzitter van de drie professionele oncologieverenigingen in Europa, de EORTC (European Organisation for Research and Treatment of Cancer), de ESMO (European Society for Medical Oncology) en de ECCO (European Cancer Organisation). Elegant en strijdlustig, met een air van Simone Weil die ze bewondert, en professor aan de ULB, ontving ze talrijke prijzen en onderscheidingen en werd ze in 2007 door Koning Albert tot barones verheven. Toch heeft ze met tegenzin (ze is 71) haar praktijk en het directe contact met patiënten opgegeven. “Het was een behoefte en een verlangen”, besluit ze, “Ik probeerde min of meer halftijds klinisch/onderwijzend en halftijds onderzoek te doen. Mensen geven je ongelooflijke levenslessen en moed, en het is door hen dat je de echte waarde van therapeutische innovaties echt kunt waarderen, of hun bijdrage nu minimaal is of dat ze een buitengewone sprong voorwaarts betekenen.”