De invloed van kunstmatige intelligentie (AI) op de kunstfotografie beperkt zich niet tot artistieke onscherpte, zoals u zult zien… Evolutie of revolutie?
Door Bernard Roisin
De opkomst van AI heeft een groot deel van de fotografie op zijn kop gezet: afgezien van vervalsingen van personen of gebeurtenissen, met name oorlogsgebeurtenissen, is het gebruik ervan door kunstenaars onderwerp van discussie. Op het gebied van beeldende kunst, video en performancekunst gebruiken kunstenaars zoals Jon Rafman het als hulpmiddel, terwijl ook sommige fotografen dit doen, zoals David Fathi of Michael Christopher Brown. Toch blijft de situatie dubbelzinnig en evolueert deze razendsnel: in 2023 ontving Boris Eldagsen de Sony World Photography Award voor een prachtige foto getiteld „Pseudomnesia: The Electrician”, een portret in oude stijl van twee vrouwen van verschillende leeftijden. De Duitse fotograaf kwam het podium op om zijn prijs in ontvangst te nemen en gaf op zijn website meteen toe dat deze foto niet door hemzelf was gemaakt, maar door AI was gegenereerd. Dit deed hij om de existentiële bedreiging aan de kaak te stellen die AI voor de fotografie zou vormen. Een jaar later, tijdens de uitreiking van een prijs aan een fotograaf die inmiddels gebruikmaakte van kunstmatige intelligentie, werd de prijs toegekend aan Miles Astray voor zijn foto ‘Flamingo’ van een roze flamingo op zijn poten, zonder kop of vleugels. Maar het ging wel degelijk om een echte waadvogel, die deze houding aannam om te slapen.
Alarm slaan
Na de vervalsing en het gebruik van vervalsingen werd de ‘fake’ aan de kaak gesteld door het echte werk: in beide gevallen hebben de fotografen opzettelijk de aandacht gevestigd op het ongepaste gebruik van AI en de verheerlijking ervan. Een standpunt dat wordt gedeeld door Alain D’Hooghe, directeur van de Box Galerie in Brussel. „Wat betreft de fotografie zoals ik die al bijna een halve eeuw verdedig – en die gelukkig door velen van ons wordt verdedigd – draait alles in feite om de blik van de maker, om de unieke manier waarop hij de wereld ziet en zijn visie met zijn medemensen deelt.” Volgens de galeriehouder “wordt van de fotografie niet gevraagd dat ze de wereld verbeeldt, maar dat ze die weergeeft. Dat is al een voldoende omvangrijke taak…” En hij vraagt zich af: “Het invoeren van trefwoorden en zoekopdrachten in software en wachten op het beeld dat op basis van die prompts wordt gegenereerd, is dat niet het nulpunt van menselijke creativiteit?”
In de huidige rage rond op AI gebaseerde creaties meent Alain d’Hooghe een zekere angst te bespeuren: de angst om de trein van een zogenaamde moderniteit te missen. „Ik denk – en hoop – dat dit fenomeen (?) niets meer zal zijn dan een strovuur, een kortstondige opleving zoals de kunstgeschiedenis er al sinds mensenheugenis vol van is”, concludeert hij.
Een factor waarmee rekening moet worden gehouden
Naast deze ontwikkeling tekent zich een andere visie af in de wereld van de kunstfotografie. Ook in tentoonstellingen van schilder- of videokunst (Jon Rafman krijgt deze zomer een overzichtstentoonstelling in Düsseldorf) wordt nu gebruikgemaakt van AI. Een van de eerste Brusselse tentoonstellingsruimtes die een tentoonstelling wijdde aan fotokunstenaars die er gebruik van maken, was De Hangar. Delphine Dumont, de oprichtster, vertelt over de evolutie van haar visie op het gebruik van kunstmatige intelligentie in de kunstfotografie. „Wij, de spelers in de hedendaagse fotografie, waren erg bezorgd toen de AI-revolutie zich aandiende. Om dit beter te begrijpen en onszelf wat ‘gerust te stellen’, hebben we achttien maanden geleden in de Hangar een grote tentoonstelling georganiseerd met de titel AImagine.” Deze tentoonstelling omvatte een twintigtal projecten van fotokunstenaars die AI gebruiken om beelden te genereren. “De projecten die we hebben geselecteerd, droegen een echte artistieke boodschap in zich”, vervolgt Delphine Dumont. AI heeft de creativiteit, de kritische vragen, het concept en de boodschap van een menselijk ‘brein’ absoluut niet aangetast. AI vervangt het oog van de fotograaf niet – en de foto overigens ook niet – aangezien kunstenaars de software vaak voeden met hun eigen beelden.” Bijna twee jaar na het werken aan deze tentoonstelling wil de oprichtster van Le Hangar geruststellend zijn. „We hebben nu wat afstand kunnen nemen en ik kan bevestigen dat AI de fotografie in geen geval vervangt”. Het medium is opgeschud door verschillende trends, waaronder de terugkeer naar oude technieken en de materialiteit van de dragers. Dit verklaart waarom het een „spagaat“ maakt tussen zijn fundamenten en de technologische ontwikkeling die het voortdurend nieuwe mogelijkheden biedt. “Ik denk met name aan de digitale fotografie, een technologie die zich in de jaren negentig heeft ontwikkeld. Destijds voorspelden velen het einde van de analoge fotografie. Daar is niets van terechtgekomen.” Daarnaast zegt de fotograaf Stephan Vanfleteren – met zijn zeer organische stijl, wiens tentoonstelling in De Hangar voorafging aan die over AI – dat hij zeer openstaat voor veranderingen en daar aandacht aan schenkt, zonder daarom zijn meer fysieke manier van fotograferen te wijzigen. Tijdens zijn laatste tentoonstelling in het Museum voor Schone Kunsten in Gent, met als thema de zee, heeft hij zich letterlijk in het diepe gewaagd: hij nam de foto’s terwijl hij onder water lag! “Hij toonde veel interesse in onze tentoonstelling AImagine”, herinnert Delphine Dumont zich. “Maar hij benadrukte wel dat deze aanpak niet bij hem paste.”
Kunst of geen kunst?
De vraag blijft of dit nog wel kunst is… “Maar wat is kunst eigenlijk?”, roept de directrice van Le Hangar uit. “Wat voor mij telt, is vooral de boodschap die een kunstenaar uitdraagt en de manier waarop hij die tot uitdrukking brengt. AI is een van de vele hulpmiddelen om creativiteit te ontwikkelen en beelden te creëren. In de fotografie zijn er kunstenaars-onderzoekers – echte geeks – die vooruitgang boeken. Ze zetten ons zeker aan het denken en stellen vragen bij de wereld van vandaag en haar toekomst. Ze zorgen er ook voor dat generaties met elkaar in contact komen. Jonge kunstenaars – die van Gen Z bijvoorbeeld – zijn opgegroeid met digitale technologie. Deze technologie is hen vertrouwd. Het is dan ook normaal dat ze er gebruik van maken en dat sommigen de grenzen ervan willen verleggen.” Maar hoe zit het met de waarde van dit soort creaties op de kunstmarkt? Is die vergelijkbaar met de waarde van werken die volledig door mensen zijn gemaakt? “De marktwaarde van kunstwerken verschilt van kunstenaar tot kunstenaar en je kunt niet zeggen dat werken die met behulp van AI zijn gemaakt, niet door mensen zijn gemaakt.”
Wat de galeries betreft, zal hun rol volgens Delphine Dumont niet veranderen: het gaat er voor hen nog steeds om hun kunstenaars en hun ontwikkeling te volgen. “In dit opzicht kan de galerie een educatieve rol spelen ten opzichte van verzamelaars, om hen te laten inzien wat de bijdrage van AI is aan het artistieke scheppingsproces.” En ze concludeert: “Maar wat ik vandaag de dag uiteindelijk zie, is dat maar weinig fotokunstenaars met AI werken…”